KalDer Türkiye Kalite Derneği Bursa Şubesi
E-Bülten

Toplam Kalite Bir Yaşam Biçimidir
2026
Sayı:289

Prof. Dr. Levent AYDIN

Uludağ Üniversitesi

Veteriner Fakültesi Parazitoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi

Bursa İli Kene Durumu(2007-2009) Korunma Ve Kontrol Yöntemleri

             Keneler, tüm dünyada tropik ve subtropik kuşakta gerek kan emerek, gerekse birçok hastalık etkeninin vektörü olarak, hayvan ve insanları tehdit eden önemli ektoparazitlerdir. Keneler halk arasında Kene,Yavsı ,Sakırga (sakırtlak),Kurubudak ve Kerni olarak isimlendirilmektedir.

Keneler direkt etkileriyle Kene felci, Terleme hastalığı, Anemi ve Toksemiye sebep olurken ülkemizde mekanik ve biyolojik vektör olarak brucellosis, veba, samonellosis,listeriosis, mavi dil,lyme borreliosis, tropikal theileriosis ,babesiosis, kırım-kongo kanamalı ateşi ve riketsial etkenleri naklederler.Vücut üzerinde açtıkları yaralarla sekonder enfeksiyonlara ve miyasis sinekleri ortam hazırlamaları nedeniyle oldukça tehlikeli olmaktadır.Keneler aynı zamanda naklettikleri etkenlerin bazılarını kendi nesillerine(transovarial) veya gelişme dönemlerine(transtadial) aktararak enfeksiyonların nesiller boyu devam etmesine ve ciddi boyutlara ulaşmasına neden olmaktadırlar.

    Ektoparazit olarak yaşayan, baş ve vücut olarak iki bölümden oluşan kenelerin, sistematikteki yeri Anaç: Arthropoda

   Anaç Bölümü: Chelicerata

      Sınıf: Arachnida

         Sınıf Altı: Acarina

            Dizi: Metastigmata

               Aile Üstü: Ixodoidea Banks, 1894

1.     Aile: Ixodidae Murray, 1877

2.     Aile: Argasidae Canestrini, 1890

3.     Aile: Nuttalliellidae Bedford, 1931

 

Bugün dünyada 3 aileye bağlı(Argasidae-Kış,Mesken,Ahır Kenesi, Ixodidae -Mera,Yaz Kenesi, Nuttaliellidae-Sadece Afrika’da ) 18 soyda 899 kene türü saptanmıştır.Ülkemizde ise 2 aileye bağlı 9 soyda yaklaşık 32 kene türü tespit edilmiştir.Keneler gelişmeleri sırasında yumurta, larva, nimf ve olgun dönemlerinde  görülebilirler.Yumurtlamayı takip eden her dönemde kan emmek zorundadırlar.Genelde bıraktıkları yumurta sayısı türlere göre farklı olmakla birlikte 800-900 ile 15 000 arasında değişmektedir.

Argasidae                                 Ixodidae                                 Nuttaliellidae       

(Yumuşak,Kış,Mesken,Ahır Kenesi)       (Sert,Mera,Yaz Kenesi)               ( Sadece Afrika’da)

GÜNEY MARMARA BÖLGESİ VE BURSA İLİNDE BULUNAN KENE TÜRLERİ

  1. Ixodes ricinus**
  2. Ixodes hexagonus(Kocaeli Hindi’lerde)
  3. Ixodes vespertilionis (Bursa Yarasa’larda 2009 yeni bulgu)
  4. Rhipicephalus bursa
  5. Rhipicephalus sanguineus***
  6. Rhipicephalus turanicus***
  7. Boophilus (Rhipicephalus) annulatus
  8. Dermacentor marginatus*
  9. Dermacentor niveus
  10. Hyalomma  anatolicum*
  11. Hyalomma excavatum
  12. Hyalomma detritum
  13. Hyalomma marginatum*
  14. Hyalomma rufipes*( Bursa 2009 yeni bulgu)
  15. Hyalomma aegyptium
  16. Haemaphysalis parva
  17. Haemaphysalis sulcata
  18. Haemaphysalis punctata
  19. Haemaphysalis inermis
  20. Haemaphysalis numidiana
  21. Argas persicus

    *KKKA yı bulaştırırlar

** LYME HASTALIĞINI ve  TBA(tick born ensefalit) bulaştırırlar

   *** RIKETSIA ları  bulaştırırlar

 Son yıllarda Türkiye’de bazı insan epidemilerinde kenelerin başlıca rol oynaması keneleri daha güncel hale getirmiştir.Son on yılda önce lyme hastalığının ülkemizde görülmesi ve sonra kırım-kongo kanamalı ateşi olgularının ortaya çıkması ve ölüm olaylarının tespit edilmesi ülkemizin bulunduğu coğrafi kuşakta ciddi bir tehdit altında olduğunu göstermektedir.Son birkaç yılda keneler tarafından nakledilen riketsial kökenli enfeksiyonların da tespit edilmesi tehdidin boyutunu arttırmaktadır.

          Bazı enfeksiyon hastalıkları hayvanlarda ciddi bir belirti oluşturmayabilir.(Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi),ancak rezervuar konak görevi görerek kene vektörlüğü yoluyla insan sağlığını tehdit ederler.Son 8 yıl içinde ülkemizde görülen ve her yıl belli mevsimde tekrarlayan Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi, kenelerle taşınan virüs (Bunyaviridae-Nairovirus) kaynaklı bir hastalıktır..Etken 30’a yakın kene türünde tespit edilmesine karşın esasen 7 kene türü aktif taşıyıcıdır. Bunlar;

                  Hyalomma marginatum *

                   Hyalomma  rufipes*                                           

                   Hyalomma  turanicum

                   Hyalomma anatolicum*

                   Dermacentor marginatus*

                   Rhipicephalus rossicus

                   Amblyomma variegatum*’dur.

 

*Türkiye’de tespit edilmiş taşıyıcı türler  (H.marginatum, ,H.anatolicum ve D.marginatus tüm coğrafik bölgelerimizde saptanmıştır. A. varigeatum sadece bir vaka olarak Hatay’da  bir tayda 1963 yılında tespit edilmiştir)

 

           Özellikle Hyalomma cinsine ait ülkemizde bulunan  türlerden Hyalomma marginatum bu virüsün ülkemizde aktif taşıyıcıdır. Erişkinlerine ilkbahar yaz aylarında (Mart-Eylül) daha çok sığırlarda  vücudun arka 1/3’ünde rastaldığımız bu keneler iki konakçılık özelliği gösterirler.Bu kene türü koyun, keçi, deve, at, sığır, yabani kemiriciler, kuş,tavuk,kirpi, domuz, geyik ve tavşanlarda da saptanmıştır. Bu kenenin biyolojisinde yer kuşları(keklik, sülün) ve yabani tavşanların büyük önemi vardır.Özellikle bu tip hayvanlar kullanarak  mücadele olmaz. Tam aksine kene sayısının artmasına sebep olur. Hyalomma’lar erişkin dönemlerinde daha çok  sığır gibi büyük hayvanları tercih ederler ve kırsal kesimde  yaygın bulunurlar.Bu nedenle şehir merkezlerinde bu keneler için çevresel ilaçlamalara gerek yoktur

 

 Hyalomma marginatum hemen hemen ülkemizin tüm coğrafik bölgelerinde tespit edilmiştir. Bu kene diğer kenelerin aksine yerden-topraktan gelen ve konakçını arayıp bulan avcı bir kenedir.Özellikle kenelerin aktif olduğu aylarda kene ısırığı ile bulaşan hastalık kan yoluyla  da bulaşabilmektedir. Bu keneler ara dönemlerinde kuş ve yabani kemiricileri bulunabildikleri için bir yörede keneleri tamamını en yok etmek olanak dışı görülmektedir. Ancak sayıları minimuma indirilebilir.

 

Keneler bir vücut bölgesini tutmadan önce bölgeye lokal aneztezik benzeri bir madde salgılar. Bu nedenle tutunmayı takiben eğer kene görülemez ise ilk 24-48 saatte tutunma fark edilemez. Taşıdığı hastalık etkeni kan emmeye bağlı olarak 5-6 saatte aktive olarak bulaştırıcılık olur. Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi virüsü kan emme ile ilk 36 saatte kenede çoğalmasını tamamlayabilir.Kene tutunmasının 3-5 günlerinde bulaştırıcılık maksimuma ulaşabilir.Erişkin bir kene 9-14 günde ancak doyabilir.Bu sürede sürekli konakçısının üzerinde ve kan emme durumundadır.

Şekil-  Hyalomma  marginatum Dişi ve Erkek (Foto:S.Bakırcı)

           Özellikle son yıllarda küresel ısınma ile birlikte keneler ve diğer artropod ve  sinek türlerinin hem sayıca hemde parazitemi periyodunun artması ve böylece taşıdıkları enfeksiyon etkenlerinin insanlarda daha çok görülmesi olasıdır.Hatta ülkemizde vektörler tarafından nakledilen bazı tropikal  hastalıklarla karşılaşmamız şaşırtıcı olmaz.

 

 

 

 

Şekil:Bursa İli KKKA  Birinci Derece Riskli Alanlar

 

BURSA SAĞLIK İL MÜDÜRLÜĞÜ  2007-2009 İNSAN KENE  TUTUNMASI SONUÇLARI*

 

*U.Ü.Veteriner Fakültesi  Parazitoloji Anabilim Dalı Laboratuarı İdentifikasyon sonuçları

 

Kene Tutunma Bursa İli son 3 yıl                 : 19 861  Tutunma vakası

Kene değil                                                        : % 10 (bit,pire , arı iğnesi vb.)

Ixodes ricinus                                                   : % 14 ( özellikle ormanlık alanlar kırsal)

Rhipicephalus sanguineus –Köpek kenesi     : % 46 ( Özellikle şehir merkezleri-parklar)

Hyalomma marginatum                                       :%2.6 ( Orhaneli  ,Keles,  Harmancık ,   

                                                                           Büyükorhan, Bilecik  il sınırı-Yenişehir,

                                                                           Gölcük sınırı-İznik    )

 Hyalomma aegyptium-Kaplumbağa Kenesi  : % 4.3 (şehre yakın mesire yerleri,parklar)

Rhipicephalus turanicus                                   : % 13  (şehre yakın mesire yerleri,parklar)

Ara Dönemler    (Larva,Nimf)                         : %10,1 (Kosmopolit)

Boophilus(Rhipicephalus) annulatus               : 1 vaka KIRSAL

Dermacentor marginatus                                  : 5 vaka KIRSAL

Haemaphysalis   parva                                      : 1 vaka KIRSAL

 

Son 3 yılda Bursa ili  çevresinden Bursa il sağlık müdürlüğü tarafından  toplanan  insan kene tutunmaları örneklerine ilişkin sonuçlara göre; ilimizin birinci derece riski Riketsia, Lyme Hastalığı ve tickborne ensefalit’tir.KKKA hastalığı yukarıdaki haritada belirtildiği gibi ilgili kenenin ekolojine bağlı olarak güney (Dağ) ilçelerimizde problem olmaktadır.

 

BURSA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ HUDUTLARINDA  ve MERKEZE YAKIN İLÇELERİN PARK VE MESİRE ALANLARINDA KENE DURUMU(2007-2009)

 

 Tespit edilen keneler  Belediyeler tarafından gönderilen ve vatandaşların ilettiği şikayetler ile Anabilim dalımız tarafından toplanan örneklerden oluşmaktadır.*

 

* Bursa Büyükşehir Belediyesi parkları İlçeler içinde verilmiştir

 

OSMANGAZİ:

İncelenen Odak sayısı : 122

Bulunan kene Türleri :

Rhipicephalus sanguineus   % 76  Şehir Merkezi

Rhipicephalus turanicus      %12 Şehir Merkezi

Hyalomma aegyptium          %   Şehir Merkezi

Dermacentor marginatus     %1 Kırsal

Hyalomma marginatum        %1,5 Gökçeören,Orhaneli Yolu

Ixodes ricinus                       %3 Gökçeören,Orhaneli Yolu

Rhicephalus spp nimf,larva  % 2,5 ŞehirMerkezi

 

YILDIRIM

İncelenen Odak sayısı : 85

Bulunan kene Türleri :

Rhipicephalus sanguineus   % 83    Şehir Merkezi

Rhipicephalus turanicus      % 6 Şehir Merkezi

Hyalomma aegyptium          % 3 Şehir Merkezi

Dermacentor marginatus     % 1 Kırsal

Ixodes ricinus                       % 4 Uludağ Yamacı

Rhicephalus spp nimf,larva  % 3 Şehir Merkezi

 

NİLÜFER

İncelenen Odak sayısı : 243

Bulunan kene Türleri :

Rhipicephalus sanguineus  % 77   Şehir Merkezi , Ürünlü ,Özlüce

Rhipicephalus turanicus      % 8 Şehir Merkezi,AlaattinBey Ürünlü Özlüce

Hyalomma aegyptium          %  5  Şehir Merkezi Ürünlü Görükle

Dermacentor marginatus     % 1 Kırsal

Hyalomma marginatum        % 1 Çalı yamaçları,Onaç,Hasanağa yamaçlar

Ixodes ricinus                       %  4  Çalı yolu üst tarafı

Rhicephalus spp nimf,larva  % 2 Şehir Merkezi

Ixodes spp. nimf,larva          % 2 Kırsal alan-Ormanlık bölge   

 

GÜRSU

İncelenen Odak sayısı : 13

Bulunan kene Türleri :

Rhipicephalus sanguineus  % 87   Şehir Merkezi ,

Rhipicephalus turanicus     % 11 Şehir Merkezi, Dışkaya    

Dermacentor marginatus    % 1 Kırsal

Rhicephalus spp nimf,larva % 1 Şehir Merkezi

 

KESTEL

İncelenen Odak sayısı : 15

Bulunan kene Türleri :

Rhipicephalus sanguineus  % 84   Şehir Merkezi ,

Ixodes ricinus                      %  4  Uludağ Yamaçları,Ormanlık alan

Rhipicephalus turanicus     %  8 Şehir Merkezi, Ümitalan,Alaçam Hattı  

Dermacentor marginatus    % 3 Kırsal

Rhicephalus spp nimf,larva % 1 Şehir Merkezi

 

MUDANYA

İncelenen Odak sayısı : 6

Bulunan kene Türleri :

Rhipicephalus sanguineus  % 94   Şehir Merkezi

Rhicephalus spp nimf,larva % 6 Şehir Merkezi

 

    Son 3 yıllık verilerin ışığında Bursa şehir merkezlerinde KIRIM KONGO KANAMALI ATEŞİ hastalığının taşınmasında rolü olan kenelerin varlığı saptanmamıştır. Bu nedenle  herhangi bir risk yoktur.Riskin tamamı kırsal alanda olup önlemlerin bu alanlarda alınması gerekmektedir. Şehir merkezi ve yakın alanlardaki risk Keneler tarafından taşınan Lyme Hastalığı ve Riketsial enfeksiyonlar açısından bulunmaktadır. Bunların insanlarda görülmesi erken teşhisle tedavileri mümkündür.             

 

KENELERE KARŞI SAVAŞIM YOLLARI ve KORUNMA

             Son yıllarda  özellikle büyük şehirlerden gelen yaz dönemi insan kene tutunma vakalarını Rhipicephalus cinsi keneler oluşturmuştur Bu nedenle kırsal kesimde  KKKA riskinin olduğu görülmektedir.

·       Mera ve piknik alanlarındaki uzun otlar biçilmeli, çalılık alanlar temizlenmeli

·       Aşırı kontamine alanlar sürülerek bir dönem (10 ay) boş bırakılmalı

·       Ahır ağıl ve hayvan barınakları sıvalı olmalı ve kenelerin barınabileceği çatlaklar kapatılmalı

·       Mera keneleri daha yaygın olup türlerine göre bir,iki ve üç konakçıda gelişmelerini tamamlar.Buna göre kene mevsiminde(Nisan sonu – Ağustos)

      Bir konakçılılarda   : 23 gün

      İki konakçılılarda    : 14 gün

      Üç konakçılılarda : 7 gün ara ile hayvanlar akarasitlerle ilaçlanarak kenelerin biyolojileri kesilmeli.( Özellikle Büyükbaş-Sığır % 1’lik Flumethrin ile)

 

·      Keneler üzerinde parazit hayat süren Ixodiphagus ve Hunterellus soylarına bağlı örümcekler,bazı karınca ve kuş türleri, kene ve yumurtalarını yok ederler.Özellikle ahır ve kapalı alanlarda bu canlıların yuvaları bozulmamalarıdır.

·       ASLA ALAN  ve ARAZİ İLAÇLAMA YAPILMAMALI!!!!Keneler kuşlarla ve yabani hayvanlar tarafından sürekli olarak bu alanlara taşınırlar.Bu nedenle ilaçlamalar kene yayılımına ve yumurtalarına karşı çözüm değildir. Kullanılan ilaçlar  hem doğayı kirletip yararlı artropodları yok etmekte hemde halk sağlığını tehdit etmektedir

·        KURBAN BAYRAMININ YAZ AYLARINA GELDİĞİ önümüzdeki yıllarda özellikle riskli alanlardan yapılan hayvan nakilleri Bayramdan en az 15 GÜN ÖNCE DURDURULMALI ve Hayvan pazarları kontrol altına alınmalıdır. Çünkü Kesimlik hayvanlar en az 10 gün hastalığı taşıyabilirler ancak kendileri hasta olmazlar.KKKA hastalığı direkt kan yoluyla da insanlara bulaşabildiğinden ,kasaplar ,kurban sahipleri ,Veteriner Hekimler vb kişiler kesim sırasında risk altında olduğundan gerekli korunma tedbirlerini almalıdırlar.

 

Korunmak için ; ESAS OLAN BİREYSEL KORUNMADIR. Kene ile birlikte yaşam Tick–borne ensefalit ve Lyme Hastalığının sorun olduğu Avrupa ülkelerinde (İspanya, İtalya, Avusturya, Almanya, Fransa, Yunanistan vs.) bireysel korunma temeldir.

·       Kene tutunma süresi KKKA hastalığın bulaştırılması açısından önemlidir.Keneler ilk 5-6 saat içinde taşıdıkları hastalık etkenlerini hemen bulaştıramazlar. Bu nedenle kene  tutunan  kişiler hemen en yakın sağlık kuruluşuna başvurup keneyi vücuttan uzaklaştırmalıdır.

·       Çalılık, su kenarları ve gür otların bulunduğu alanlara giren insanlar pantolon paçaları çorap içinde olacak şekilde ve uzun kollu giymeli ve pet hayvanları kontrol etmeli ve elbiselere kovucu insektisitler uygulanabilir

·       Bu bölgelere giren insanlar daha sonra başta koltukaltı ve kasık bölgeleri olmak üzere tüm vücutlarını kontrol etmeli

·        Vücutta keneye rastlanırsa hemen sağlık kuruluşuna başvurmalı,kene ezilmemeli ,yapay ısı uygulanmamalı,keneyi uzaklaştırmak için herhangi bir kimyasal madde  vb uygulanmamalı

 
Geri